ĐÀNG TRONG - ĐÀNG NGOÀI

Sau khi vương quốc Champa bị nhà Trần đánh bại năm 1471, lãnh thổ Champa bị thu hẹp đáng kể, chỉ còn lại vùng từ đèo Cù Mông trở vào Nam (nay là Bình Định, Phú Yên, Ninh Thuận, Bình Thuận). Tuy nhiên, Champa vẫn tồn tại dưới các tiểu vương quốc như Panduranga (Phan Rang) và thường gây hấn hoặc cướp phá biên giới Đại Việt, đặc biệt vùng giáp ranh Hoa Anh – Phú Yên – Khánh Hòa.

Nguyễn Hoàng (chúa Tiên) khi ấy cai trị vùng Thuận – Quảng, tức miền Trung Việt Nam, ông luôn có chủ trương mở rộng lãnh thổ về phía Nam, vừa để tránh sự kiểm soát của triều Lê – Trịnh ở Đàng Ngoài, vừa để mở đất, phát triển thế lực riêng.

Quân Champa (do vua Po Nit) nhiều lần xâm nhập và quấy phá vùng biên giới Hoa Anh, cướp bóc dân cư người Việt ở khu vực giáp ranh (phía Nam Khánh Hòa – Bắc Phú Yên ngày nay). Đây là lần tái xung đột sau gần 100 năm hòa bình mong manh giữa Champa và Đại Việt kể từ 1471.

Năm Tân Hợi (1611), chúa Nguyễn Hoàng sai tướng Văn Phong chỉ huy quân đi đánh dẹp, quân Champa bị đánh bại nhanh chóng, vua Po Nit phải rút về phía Nam đèo Cả, tức ranh giới giữa Phú Yên và Khánh Hòa ngày nay.

Sau chiến thắng, chúa Nguyễn Hoàng chính thức sáp nhập vùng Hoa Anh vào lãnh thổ Đại Việt, và lập đơn vị hành chính mới là Phủ Phú Yên gồm hai huyện Tuy Hòa và Đồng Xuân, bổ nhiệm Lương Văn Chánh làm Tham tướng (người trông coi quân sự và hành chính, tương đương quan trấn thủ), Văn Phong (người chỉ huy chiến dịch) làm Lưu thủ, tức người trấn giữ lâu dài vùng mới chiếm được.